سال ششم: شماره چهارم: مطلب اول - نقش افراد سرشناس و مشهور در بحرانها: تجربه باغ هنر بم
معمولا بعد از بحرانها افراد سرشناس و مشهور جامعه مانند هنرمندان، هنر پیشگان، ورزشکاران، روحانیون، سیاستمداران و غیره به بازویی برای جمع آوری کمکهای مردمی برای کمک به بازماندگان و آسیب دیدگان و بازسازی مناطق خسارت دیده تبدیل می شوند. این افراد با حضور در بین مردم آسیب دیده و یا مردمی که خواهان کمک به آنها هستند مردم را تشویق و تحریک به کمک بخصوص کمکهای مالی بیشتر می نمایند. به ویژه در سالهای اخیر بعد از بحرانهای سونامی، طوفان کاترینا و زلزله هائیتی این اقدامات به اوج خود رسیدند و درصد بالایی از کمکهای مردمی با استفاده از این شیوه جمع آوری گردیدند. تحقیقات علمی انجام شده از جمله تحقیق انجام شده توسط این نویسنده در کانادا نشان می دهند که مردم به درخواستهای افراد سرشناس و مورد علاقه خود در اعطای کمک به افراد آسیب دیده از بحرانها پاسخ مثبت داده و هم از نظر تعداد و هم از نظر مبلغ بر کمکهای خود می افزایند. مردم وقتی می بینند که هنر پیشه، خواننده، ورزش کار و یا سیاستتمدار مورد علاقه شان در فعالیتهای جمع آوری کمکهای مردمی شرکت کرده و از آنها می خواهد که به مردم آسیب دیده کمک نمایند انگیره ها و تمایلات بیشتری به این کار نشان می دهند.
مردم ایران در امر کمک رسانی در بحران ها سابقه نسبتا طولانی دارند و همواره نشان داده اند که به هنگام نیاز به کمک هم نوعان خود می شتابند و هر گاه این کار با حضور افراد سرشناس اجتماعی توام شده است بر کم و کیف آن نیز افزوده شده است. پروژه باغ هنر بم از معدود پروژه های پس از بحران در ایران بود که توسط هنرمند مشهور موسیقی فرهنگی ایران استاد شجریان به عنوان یکی از پروژه های بازسازی بم مطرح و جمع آوری کمکهای مردمی برای آن بلافاصله پس از زلزله بم آغاز گردید.
برای کسانی که از این پروژه احتمالا اطلاعی ندارند لازم به توضیح است که پروژه باغ هنر بم در جنوب غربی شهر بم قرار دارد. باغ هنر ۷ هزار مترمربع زیربنا دارد سازه هایی مانند مدرسه موسیقی، گالری ها، کتابخانه هنری، واحدهای تجاری و فرهنگی و سالن اجتماعات را شامل می شود. در طراحی این مجموعه سعی شده است از مفاهیم معماری اصیل و بومی ایرانی با تاکید بر ملاحظات اقلیمی و منطقه ای استفاده شود. هدف از ایجاد این مجموعه ایجاد فضایی فرهنگی و هنری در بم در کنار تقویت و ایجاد روحیه ای تازه در بین ساکنان بم بوده است. یکی از مهمترین اصول در بازسازی استفاده از تمامی ظرفیتهای موجود و مشارکتهای مردمی است. پروژه باغ هنر بم یکی از پروژه هایی بود که به دنبال استفاده از چنین ظرفیتهایی بود و با کمی هماهنگی و همراهی و مشارکت و صبر و شکیبایی می توانست الگویی برای نقش موثر و مفید افراد سرشناس و مشهور در فرایند بازسازی پس از بحرانها باشد.

این پروژه پس از گذشت سالها متاسفانه به سرانجام نرسیده است. اخیرا استاد شجریان رسما از ادامه این پروژه با واگذاری آن به شورای شهر بم کناره گیری خود را اعلام کردند. مطالعه دلایل عدم موفقیت این پروژه و پیامدهای آن می تواند ما را در انجام این قبیل تلاشها در بحرانهای آینده کمک نماید.
اظهار نظر در این خصوص نیازمند مطالعه و بررسی کلیه جوانب این پروژه از آغار تا کنون می باشد که در توان و مجال این بحث کوتاه نیست، در اینجا فقط مواردی کلی که ممکن است بتوانند راهنمای انجام مطالعاتی کاملتر در این زمینه باشند مورد اشاره قرار می گیرند.
عامل سیاسی: نقش عوامل سیاسی در عدم موفقیت این طرح را نمی توان بعید دانست. به نظر می رسد تفاوت دیدگاه سیاسی دست اندرکاران پروژه با دیدگاه سیاسی بخش دولتی و اعمال آن در تصمیم گیری ها در مورد این پروژه نقش تاثیر گذاری در به سرانجام نرسیدن این پروژه داشته است. به همین دلیل پروژه باغ بم که در میانه راه نیاز به حمایت های مالی و اداری و کمکهای بیشتری بخصوص از جانب دولت داشت به دلیل اختلاف دیدگاههای سیاسی در اولویت چندانی قرار نگرفت. اگر چه دیدگاههای سیاسی در زمان بحران و روزهای بلافاصله پس از آن کم رنگ می شوند ولی با گذشت زمان دوباره وارد محاسبات شده و بر تصمیم گیری ها تاثیر می گذارند.
عامل بروکراسی: بروکراسی و طی مراحل آن همیشه مانع از انجام پروژه هایی هستند که با روال های مرسوم اداری هماهنگی ندارند. این پروژه در حقیقت از جمله پروژه هایی بود که در این دسته قرار می گرفت. این در واقع کاری جدید بود که روال های اداری موجود برای حمایت و پشتیبانی از آن کافی نبوده و آمادگی لازم را نداشتند. اگر چه می توان این فرایندها را تغییر داد و یا ایجاد نمود ولی چون سازمانهای متعدد در سطوح مختلف دولت و غیر دولت در آن درگیر هستند معمولا کاری وقت گیر و طاقت فرسا است. این همان چیزی است که استاد شجریان از آن به عنوان نگاه سرد اداری نام می برد. به همین دلیل وقت و نیروی افراد بجای آنکه صرف پروژه اصلی شود صرف ایجاد و یا بر هم زدن موانع اداری و بروکراسی می شود. البته ما باید این انعطاف پذیری را در سیستمهای اداری خود ایجاد نماییم تا بتوان کارهای بزرگ و جدید را با سرعت مناسب خود انجام دهیم.
عامل مالی. معمولا پس از بحرانها مردم در شرایط احساسی موجود هر طور که به میزان توان خود در کمک مالی مشارکت می کنند ولی با گذشت زمان و آرام شدن اوضاع همه چیز به حالت عادی بر می گردد. به نظر می رسد که برنامه ریزی این پروژه بر مبنای احساسات اولیه مردم پایه ریزی شد ولی چون این احساسات پایدار نماندند پروژه به سرعت با کمبود منابع مالی لازم برای اتمام مواجه گردید. ال اینکه در سال 1386 دولت حدود 600 میلیون تومان کمک به این پروژه اختصاص می دهد ولی چون نحوه هزینه کرد آن را حق خود می داند مورد قبول استاد شجریان واقع نمی شود.
اولویتها- اگر چه تاسیسات فرهنگی باید در اولویت برنامه های بازسازی قرار داشته باشند ولی اولویت اصلی دستگاههای بازسازی بم، بازسازی تاسیسات و ساختمانهای فرهنگی موجود قبل از زلزله بود تا بتوانند با سرعت بیشتری اوضاع را به حالت قبل از زلزله بر گردانند. پروژه باغ بم در واقع پروژه ای توسعه ای بود که شاید در اولویتهای بعدی دولت و سازمانهای بازسازی قرار داشت و بنابر این فقط می توانست روی منابع مالی جمع آوری شده برای آن اتکا نماید.
عامل اعتماد و هماهنگی: بررسی اجمالی آنچه در مورد این پروژه اتفاق افتاده است نشان می دهد که نوعی عدم اعتماد متقابل و در مواردی غیر ضروری بین افراد و دستگاههای مختلف درگیر در این پروژه وجود داشته است. این در حالی است که یکی از شروط اصلی موفقیت پروژه هایی از این قبیل مشارکت همه نهادها بر مبنای اعتماد و همکاری متقابل است.
صاحبان اصلی همه این پروژه ها اعم از آنکه با کمک مستقیم مردم و یا کمک مالی دولت باشد مردم هستند و همانطور که شروع این پروژه با مراجعه به مردم آغاز شد لازم است برای پایان آن هم به مردم مراجعه شود. به هر حال تمام کسانی که به تامین مالی این پروژه در ابتدای کار کمک کردند این کارشان را از خاطر نبرده و امیدوارند که نتیجه آن را ببینند. شکست این پروژه در واقع آنها را نسبت به حمایت از این اقدامات در آینده دلسرد می نماید. شکست این پروژه در واقع شکست یکی از جلوه های زیبای بازسازی پس از بحرانها در ایران است. ما باید از این تجربه ناموفق درسهای زیادی برای موفقیت در آینده بگیریم.



