مجله اینترنتی مدیریت بحران و سوانح

شهرهای بسیار بزرگ دنیا مانند تهران با سیلی از بحرانهای طبیعی، تکنولوژیکی و انسان ساز مواجه اند. برای اینکه در سیل این بحرانها بتوان تصمیم گیری و برنامه ریزی صحیح انجام داد مدیریت ریسک که از مهمترین مباحث مدیریت بحران است اهمیت پیدا می کند. مدیریت ریسک بحرانها را بر بر مبنای دو عامل اصلی پیامدها (consequences) و احتمال و یا فراوانی وقوع (frequencies) آنها دسته بندی می نماید. اگر فرض کنیم که هر بحرانی از نظر این دو عامل مهم دارای مقادیر خیلی کم، کم، متوسط، زیاد و خیلی زیاد باشد، بحرانهایی از بین این خیل و یا سیل عظیم بحرانها اهمیت مقابله و سیاست گذاری پیدا می نمایند که یا پیامدهای آنها و یا احتمال وقوع آنها و یا هر دوی پیامدها و احتمال وقوع آنها از متوسط بالاتر باشند. منتهی مشکل اساسی در مورد این دو عامل کلیدی آن است که متاسفانه هم احتمال وقوع و با فراوانی بحرانها و هم پیامدهای آنها پدیده های ثابتی نبوده و تحت تاثیر عوامل مختلف دائما در حال تغییر می باشند. مثلا پیامدهای وقوع سیل در شهری مانند تهران از سالی به سال دیگر فرق می کند. 20 سال پیش که هنوز متروی تهران درست نشده بود پیامدی به نام از کار افتادن و یا اختلال در سیستم حمل و نقل قطار زیر زمینی وجود نداشت ولی اکنون با وجود این زیر ساخت حمل و نقلی این پیامد وجود دارد.  همینطور است در مورد احتمال و فراوانی وقوع بحرانها. مثلا با افزایش تعداد سازمانهای استفاده کننده از اینترتا در مبادلات و معاملات مالی احتمال و فراوانی وقوع برخی از بحرانهای ناسی از آن افزوده شده است.  نکته بسیار مهم در اینجا آن است که ما در مورد بسیاری از بحرانهایی که منشاء طبیعی دارند کنترلی بر فراوانی و احتمال وقوع آنها نداریم. مثلا ما نمی توانیم بر بارش برف که منشاء بحرانهای ناشی از برف است تاثیر زیادی بگذاریم. در عوض می توانیم پیامدهای آن را با افزایش و یا کاهش آسیب پذیری مان کنترل نماییم. 

مشکلی که در مورد شهرهای بزرگی مانند تهران وجود دارد این است که اگر برای کنترل و کاهش آسیب پذیری ها برنامه ریزی و سیاست گذاری های لازم صورت نگیرند حتی اگر احتمال وقوع این پدیده ها ثابت باشند، به دلیل افزایش دائمی جمعیت، کهنه شدن زیر ساختها و افزایش فعالیتهای اقتصادی دانما بر میزان آسیب پذیری اضافه شده و در نتیجه بحرانهایی که در گذشته به دلیل کم بون پیامدهایشان بحران تلقی نمی شدند اکنون در زمره بحرانهای مهم قرار می گیرند و هر پدیده ظاهرا کوچکی خودش را به صورت بحران ظاهر می سازد. در این شرایط وقتی مدیریت بحرانها بر اساس مدیریت ریسک نباشد ما مدیریت بحران را بر اساس آنچه که اتفاق می افتد انجام می دهیم. مثلا سیل رخ می دهد و به ما آسیب می رساند و تا مدتی سرگرم برنامه ریزی و مقابله با آن می شویم تا بحران دیگری مانند برف رخ دهد و تا مدتی سرگرم آن می شویم تا بحران بعدی و بعدی. در این اوضاع و احوال بجای آنکه ما در مورد ریسکها و بحرانها تصمیم بگیریم آنها در مورد ما تصمیم می گیرند و مسیر برنامه ریزی ما را تعیین می نمایند. 

اما راه حل چیست؟ مهمترین راه حل اولا بازگشت به اصول اولیه مدیریت بحران در چارچوب مدیریت ریسک و ارزیابی دائمی ریسکها در شهری مانند تهران و ثانیا تهیه برنامه جامع کاهش ریسک یا مخاطرات بر مبنای ارزیابی صورت گرفته می باشد. ارزیابی ریسک مشخص می کند که توجهات و اولویتهای ما باید متوجه کدام مخاطرات و ریسکها باشند. برنامه جامع کاهش مخاطرات جزئیات روشها و برنامه های کاهش مخاطرات و ریسکهای اولویت دار و نحوه اجرای آنها را تعیین می نماید. سیستم ارزیابی ریسک برای شهر بزرگی مانند تهران شبیه آزمایشات و معاینات پزشکی هستند که ما مرتبا برای بررسی وضعیت سلامت جسمی مان انجام می دهیم.  برنامه جامع کاهش مخاطرات نیز اقداماتی هستند که متناسب با نتایج معاینات و آزمایشها ما برای کاهش ابتلای به بیماری ها و مشکلات جسمی مان و همچنین با ملاحظه شرایط و اوضاع درآمدی و مالی مان انجام می دهیم.  برنامه جامع کاهش مخاطرات که فقط به یک بحران خاص مانند زلزله نمی پردازد صرفه جویی های زیادی را نیز به دنبال دارد زیرا بحای اینکه برای هر مخاطره ای یک برنامه جدا تهیه شود برای همه مخاطرات شهر یک برنامه تهیه می شود. مثال خوبی هم که در اینجا می توان زد برنامه جامع کاهش مخاطرات شهر لوس آنجلس در کالیفرنیا است  همه ما می دانیم که لوس آنجلس هم مانند تهران مشکل زلزله دارد ولی اگر نگاهی به این برنامه بیاندازیم متوجه می شویم که این برنامه همه توجهاتش به سمت زلزله نیست اگر چه بسیار مهم است. هدف این برنامه آن است که راه های کاهش مخاطرات مختلف را جزیی از امور روز مره شهر ی قرار دهد.  در این راستا همه بخشها و سازمانهای شهر مامور هستند تا متناسب با وظایف و جایگاه خود در اجرای این برنامه سهیم باشند. هر گونه کمک دوات فدرال به شهر نیز بر مبنای این برنامه صورت می گیرد.  اهداف اصلی این برنامه کاهش تلفات انسانی و مالی، افزایش آگاهی عمومی، تقویت مشارکت، بهبود کارایی خدمات مدیریت بحران و  حفظ ارزشهای محیطی و فرهنگی می باشد. در این برنامه ریسکهای شهر لوس آنجلس را به ریسکهای بالا مانند زلزله، تروریسم، آتش سوزی، سیل، بهداشت عمومی، مواد خطرناک، تظاهرات و خطرات مربوط به حمل و نقل و ریسکهای متوسط و پایین تقسیم بندی کرده اند.  بر همین مبنا برای هر کدام از ریسکهای بالا روشهای کاهش آنها و همچنین ملزومات اجرایی آنها شناسایی و تعیین شده اند.  این برنامه دائما در حال بازنگری و به روز شدن است و برنامه ای نیست که تهیه شده و در قفسه کتابخانه شهردار لوس آنجلس و یا سازمانهای مربوطه خاک بخورد. 

تبادل اطلاعات و اخبار و بحث ، گفتگو در مورد بحرانها کمک زیادی به کارشناسان و مدیران بحران می نمایند.  گروههای آن لاین یکی از این بسترها است که از زمان درست شدن ایمیل و اینترنت همواره مورد استفاده بوده است. علیرغم آنکه وبسایتهایی برای این منظور وجود دارند ولی جای یک گروه آن لاین خالی به نظر می رسید.  گروهی که همه افراد علاقمند عضو آن باشند و این فرصت را داشته باشند تا هر اطلاعات خوب و ارزشمندی را با دیگران تقسیم نمایند و اگر سوالی دارند که سایر اعضا ممکن است بتوانند جواب دهند آن را مطرح نمایند. این روش توسط کارشناسان مدیریت بحران ، سوانح در کشورهای دیگر هم مورد استفاده قرار میگیرد و بسیار مفید است.

با این ایده من گروهی را در گوگل به نام گروه Iranian Disaster and Emergency Management ایجاد کرده ام.

این گروه برای ایجاد ارتباط و تبادل نظر ، اطلاعات و اخبار بین کلیه علاقمندان به موضوعات مختلف مدیریت بحران و سوانح ایجاد شده است.

برای عضویت در این گروه لطفا به آدرس زیر مراجعه نمایید.

https://groups.google.com/group/Iranian-Disaster-Management?hl=en

با ورود به این سایت می توانید عضو گروه شده و اقدام به ایجاد ارتباط ، تبادل نظر ، اطلاعات و اخبار با کارشناسان و  علاقمندان به موضوعات مختلف مدیریت بحران و سوانح در ایران نمایید. 

بعد از ورود به صفحه بالا در سمت راست بر روی Join This Group کلیک نمایید.

به امید روزی که همه کارشناسان و  علاقمندان به موضوعات مختلف مدیریت بحران و سوانح در ایران عضو این گروه علمی و کارشناسی باشند.

لطفا این موضوع را به اطلاع دوستان و همکاران علاقمند خود نیر برسانید.

امروز ۱۱ آوریل ۲۰۱۲ زلزله ای بزرگ در اقیانوس هند و در نزدیکی اندونزی روی داد.  این زلزله اگر چه زلزله بزرگی بود و زنگهای خطر سونامی را فعال کرد و مردم را بیاد بحران سونامی بزرگ سال ۲۰۰۴ میلادی در کشورهای حوزه اقیانوس هند انداخت ولی خوشبختانه در عمل منجر به پدیده سونامی نشد.

سوالی که برای بسیاری پیش می آید آن است که چرا بعضی از زلزله ها ایجاد سونامی میکنند و برخی دیگر منجر به سونامی نمی شوند.  

برای پاسخ به این سوال ابتدا لازم است عوامل ایجاد کننده سونامی را بدانیم.

بطور کلی سونامی در اثر یک یا ترکیبی از عوامل زیر ایجاد می شود: زلزله، آتشفشان، زمین لغزه، انفجارات در دریا و سواحل، سقوط اجسام آسمانی  در دریا.

اصولا  سونامی ها زمانی ایجاد می شوند که حجم قابل توجهی از آب دریا در اثر هر کدام از عوامل بالا جابجا شوند.  جابجایی زمین  در بستر دریا و یا ورود حجم عظیمی از مواد ماننر سنگ و خاک به داخل دریاها می توانند منجر به سونامی شوند.  اگر چه زلزله ها از بزرگترین دلایل ایحاد کننده سونامی می باشند ولی هر زلزله ای منجر به سونامی نمی شود و همین مساله باعث پیچیدگی این پدیده در مدیریت بحران شده است.  

برای اینکه زلزله ای بتواند منجر به سونامی شود شرایط زیر باید وجود داشته باشند:

اولا زلزله به اندازه کافی بزرگ باشد.

دوما، زلزله باید زیر دریا و یا نزدیک به دریا و اقیانوس رخ دهد.

سوما، زلزله باعث جرکت عمودی بستر دریا شود.

این به آن معنا است که زلزله هایی که در اثر جابحایی گسلهای مجاور هم (افقی) رخ می دهند احتمال اینکه ایجاد سونامی نمایند بسیار ضعیف است.  زلزله روز یازدهم آوریل سال 2012 در سواحل آچه اندونزی از این نوع گزارش شده است. 

مراقبتهای اولیه پزشکی در شرایط بحرانی یکی از اولین و مهمترین خدماتی هستند که به افراد آسیب دیده ارایه می شوند.  تا کنون این اقدامات عمدتا بر اساس اصول و استانداردهای شرایط عادی ارایه می شده اند. در سالهای اخیر و به دنبال افزایش بحرانها تلاشهایی برای استاندارد کردن مراقبتهای بهداشتی و درمانی در شرایط بحران آغاز شده است.  از سال 2009 و در جریان آنفلونزای خوکی تعدادی از سازمانهای آمریکا به رهبری موسسه پزشکی (Institute of Medicine) تلاشهایی را برای تهیه استانداردهای مراقبتهای پزشکی و اورژانس در شرایط بحرانی شروع نمودند. این تلاشها اکنون به نتیجه رسیده و اولین نسخه این استانداردها تهیه و عرضه شده است.

چارچوبی که این استاندارد ارایه می کند کلیه شاخه های واکنش به بحران مانند مراقبتهای درمانی، بهداشت عمومی، سلامت عمومی و مدیریت بحران و پیش نیازهای اجرای آنها را در بر می گیرند.  هدف این استانداردها آن است که بیشترین تعداد افراد بهترین سطح بهداشت و درمان و سلامتی را در شرایط بحرانی دریافت نمایند. 

اگر چه این استانداردها برای اجرا توسط سازمانهای ایالتی و محلی در آمریکا تهیه شده اند ولی می توانند راهنمای مناسبی برای تهیه استانداردهای مشابه در کشورهای دیگر و از جمله ایران باشند. 

شما می توانید این استاندارد را به صورت آن لاین ملاحظه و استفاده نمایید.