مجله اینترنتی مدیریت بحران و سوانح

اولین مجله اینترنتی علمی، آموزشی و فنی در زمینه مدیریت بحران و سوانح به زبان فارسی

سال پنجم-شماره دوم-مطلب هشتم: مدل ترانس تئوری و سنجش آمادگی در برایر بحرانها و حوادث

مقدمه

به عنوان مقدمه این مجموعه مباحث باید اشاره  شود که تئوری ها نقش مهمی در مفهوم سازی و توسعه علمی دارند. هر علمی مبتنی بر مجموعه ای از تئوری ها است که بر اساس واقعیات، کنشها، هنجارها و ارزشهای اجتماعی توسط نظریه پردازان ارایه شده و در طول زمان همراه با تغییر و تحولات اجتماعی دستخوش تغییر و تحولات می گردند.  آشنایی و درک تئوری ها هم برای صاحبان علم و هم صاحبان حرفه اهمیت دارد. عالمان و محققان بر اساس تئوری ها و مشاهدات خود فرضیات علمی را طرح و به دنبال رو و ابطال آنها بر می آیند و صاحبان حرف با استفاده از تئوری ها عمکلکرد خود را بهبود می بخشند. 

مدیریت بحران به عنوان یک رشته جدید در حال پایه گذاری تئوری های بنیانی و کاربردی است. مدیریت بحران همچنین به عنوان یک علم میان رشته ای از تئوری های موجود در علوم دیگر نیز بهره های زیادی می تواند ببرد. به همین علت تئوری های زیادی وجود دارند که آشنایی و درک آنها می تواند کمک زیادی به محققان و کارشناسان مدیریت بحران بنماید.  در این مجموعه مباحث این مجله به نوبت برخی از این تئوری ها معرفی و توضیح داده می شوند.

مدل ترانس تئوریکی (Transtheoretical Model)مدل ترانس تئوریکی نظریه ای است که آمادگی افراد برای انجام عملی را توضیح می دهد.  در مدیریت بحران این نظریه  مدل برای تشریح آمادگی افراد در برابر بحرانها و اقداماتی که در این خصوص انجام می دهند مورد استفاده قرار می گیرد. با استفاده از این مدل می توان فهمید که عوامل موثر بر انجام اقدامات آمادگی در براربر بحرانها توسط افراد چیست. در ادبیات علمی این مدل را با TTM معرفی می نمایند.  از این تئوری به عنوان "مدل مراحل تغییر" نیز نام می برند. این مدل بیشترین کاربرد را در تبیین رفتارهای بهداشتی و روانی افراد داشته است و از اینجا به مدیریت بحران سرایت کرده است. 

این مدل نظری اولین بار در سال 1977 توسط جیمز پروکاسکا (James O. Prochaska) از دانشگاه رود آلند آمریکا ارایه گردید.

مراحلی که از طریق آنها افراد تغییر می کنند عبارتند از:

1. مرحله ماقبل فهم (precontemplation) : در این مرحله افراد هیچ قصد و نیتی برای تغییر در کوتاه مدت ندارند. 

2. مرحله درک (contemplation) : در این مرحله افراد متوجه خطر شده و بطور جدی  در مورد آن فکر می کنند ولی هنوز هیچ عملی اتخاذ نکرده اند. 

3. آمادگی (preparedness): در این مرحله افراد قصد انجام اقداماتی را نموده و وارد مرحله تغییر می شوند.

4. اقدام (action): زمانی که افراد رفتار خود را تغییر داده و تغییرات عمده ای را آغاز کرده اند.

5. نگهداری: افراد سعی می کنند تغییرات ایجاد شده در رفتارهایشان را حداقل برای 6 ماه حفظ نمایند.

بر این اساس پیامهای ارتباطی که به مردم داده می شوند باید متناسب با مرحله ای باشد که در آن قرار دارند. به عنوان مثال، پیامهایی که مربوط به اقدامات عملی هستند بیشتر به درد کسانی می خورند که در مرحله اقدام قرار دارند.  این پیامها به درد افرادی که در مراحل اولیه مانند مرحله "ماقبل فهم" و یا "فهم" مساله هستند نخواهند خورد.  این افراد هنوز آمادگی لازم برای اتخاذ اقدامات را ندارند.  تحقیقات نشان می دهند که تنظیم پیامها متناسب با هر کدام از این مراحل از کارایی بیشتری برخوردار است.

این مدل در زمینه رفتارهای بهداشتی افراد کاربردهای زیادی داشته است ولی به راحتی می توان برای تحلیل رفتارهای آمادگی افراد و حانواده ها و سازمانها در برابر بحرانها اعم از طبیعی و غیر طبیعی استفاده نمود.  برای این کار کافی است که از طریق پرسشنامه اطلاعاتی را در مورد اینکه افراد در چه مرحله ای از این مدل قرار دارند را به دست آوریم. سوالات زیر می توانند برای این منظور بکار گرفته شوند:

·       مرحله ماقبل درک: آیا شما تا به حال در مورد اینکه باید در مورد بحرانها و حوادث آماده باشید فکر کرده اید؟

·       مرحله درک: آیا تا کنون سعی کرده اید که در باره نحوه آماده شدن در برابر بحرانها و حوادث اطلاعات جمع آوری کنید؟

·       مرحله آمادگی: آیا تا کنون اقدامی برای جمع آوری و برنامه ریزی برای بحرانها کرده اید؟

·       مرحله اقدام و نگهداری: آیا در 6 ماه گذشته اقدامی در زمینه به روز کردن برنامه و یا ذخایر اضطراری خود نموده اید؟ 

+ نوشته شده در  دوشنبه بیست و دوم شهریور 1389ساعت 16:43  توسط دکتر علی عسگری- Dr. Ali Asgary  | 

سال پنجم-شماره دوم-مطلب هفتم: مذهب و مدیریت بحران-سهم امام و امدادرسانی

در شماره های پیشین این مجله در باره نقش مذهب در مدیریت بحران و مطالعات مربوطه مطالبی ارایه گردیدند.  اشاره نمودیم که بسیاری از سازمانهای امداد رسانی دنیا ریشه های مذهبی دارند و تقریبا در تمامی کشورهای دنیا درصد بالایی از فعالیتهای خیرخواهانه و امدادرسانی توسط  این نوع نهادها انجام می شوند. همچنین اشاره کردیم که مذهب با توجه به اینکه نقش مهمی در زندگی انسانها ایفا می کند بهتر است در زمینه های پیشگیری و آمادگی هم که بخشهای مهمی از مدیریت بحران هستند استفاده شود تا به کمک آن بتوان از آثار و پیامدهای بحرانها کاست. نمونه هایی از این اقدامات که در آن از مکانها و مراسم مذهبی برای آموزش روشهای پیشگیری و کاهش مخاطرات و آمادگی در برابر آنها استفاده می گردد قبلا در شماره های قبلی این مجله نشان داده شدند. این مساله بخصوص هر چه نقش مذهب در فرهنگ جوامع بالاتر باشد ممکن است تاثیر گذاری بیشتری داشته باشد.
این روزها شاهد یکی از بزرگترین بحرانهای قرن بیست و یکم در پاکستان هستیم که در آن میلیونها نفر بیخانمان شده و به کمکهای فوری و اولیه برای نجات خود نیازمند می باشند. بر اساس برآوردهای اولیه بیش از یک میلیارد دلار کمک فوری و بیش از پانزده میلیارد دلار کمک برای بازسازی مناطق آسیب دیده مورد نیاز خواهد بود که تامین آن برای کشور پاکستان و مردم آن به تنهایی غیر ممکن است. در شرایطی که اقتصاد جهانی در رکود بوده و بخش عمده ای از منابع امدادی دنیا در بحران زلزله هائیتی مصرف گشت امید چندانی به موثر بودن روشهای گذشته و مرسوم برای تامین مالی فوری و آتی برای امداد رسانی وجود ندارد.


در اخبارها آمده بود که مراجع بزرگ تقلید  (مانند آیت الله مکارم شیرازی و آیت الله نوری همدانی) فرموده اند که ایشان صرف سهم مبارک امام (ع) را برای کمک رسانی به سیل زدگان پاکستان مجاز می دانند و ابراز امیدواری کرده اند که اقدام مقتضی از طرف همه مسلمانان در این خصوص صورت بگیرد. اگر چه مردم عموما تمایل به اقدامات بشر دوستانه دارند ولی در مواردی استفاده از ابزارهای مناسب مذهبی می توانند بر حجم و تاثیر گذاری آنها بیافزایند. ما از اینکه نتیجه چنین فتوایی چه خواهد بود فعلا اطلاعاتی نداریم و موضوعی است که محققان می توانند در مورد تاثیر گذاری آن در آینده تحقیق نمایند و ببینند واقعا به کمک این فتوا چه مقدار منابع مالی برای کمک رسانی به مردم پاکستان فراهم  خواهد شد و مکانیسم جمع آوری و مصرف این منابع چگونه بوده و با چه چالشهایی مواجه بوده است. آنچه مهم است این است که بطورکلی مذهب می تواند در مدیریت بحران نقش مثبت و سازنده فراوانی داشته و بخصوص در میان کشورهای اسلامی که اعتقادات مشترکی دارند و هر ساله تحت تاثیر بحرانهای طبیعی و غیر طبیعی زیادی قرار می گیرند نقش مهمتری ایفا نماید.  مطمئنا اگر دقیق شویم پی خواهیم برد که ابزارها و روشهای مشابه بیشتری وجود دارند که هر کدام به نوبه خود می توانند در بخشهایی از مدیریت بحران بکار گرفته شوند. کسانی که به این موضوعات در مدیریت بحران علاقمند هستند می توانند اینها را موضوع تحقیقات خود قرار دهند.        


+ نوشته شده در  شنبه ششم شهریور 1389ساعت 10:47  توسط دکتر علی عسگری- Dr. Ali Asgary  |